Vai trò của giáo dục đại học là tự do học thuật và đổi mới sáng tạo.Giữ nền tảng học thuật
Trước những thay đổi nhanh chóng của thời đại, PGS.TS Trần Thành Nam cho rằng vai trò cốt lõi của giáo dục đại học trước hết nằm ở tự do học thuật và tinh thần đổi mới sáng tạo. Môi trường đại học phải là nơi các vấn đề được đặt ra, được tranh luận, phản biện và chấp nhận cả những sai lầm trong nghiên cứu.
Theo ông Trần Thành Nam, đầu ra của đại học không chỉ dừng lại ở nguồn nhân lực có tri thức, mà phải là những cá nhân có năng lực sáng tạo và tinh thần đổi mới. Nếu đánh mất yếu tố này, trường đại học sẽ chỉ còn chức năng truyền đạt kiến thức sẵn có, khó tạo ra giá trị bền vững.
Một nền tảng quan trọng khác là phẩm giá con người. Giáo dục không chỉ đào tạo kỹ năng nghề nghiệp mà trước hết phải hình thành nhân cách, tinh thần trách nhiệm với bản thân và xã hội, cùng ý thức cống hiến. Tri thức chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn với liêm chính khoa học, công bằng trong tiếp cận cơ hội và mục tiêu phục vụ con người.
PGS Trần Thành Nam cũng nhấn mạnh vai trò của tư duy phản biện và năng lực tự học. Nội dung kiến thức có thể thay đổi theo thời gian, nhưng năng lực “học cách học”, học tập suốt đời và khả năng thích ứng với công nghệ, trong đó có AI, mới là nền tảng lâu dài. Công nghệ thay đổi nhanh, song năng lực suy nghĩ độc lập và sáng tạo không bao giờ lỗi thời.
Từ thực tiễn đào tạo giáo viên, ông cho rằng điểm khởi đầu của đổi mới phải là đội ngũ giáo viên và giảng viên - yếu tố hạ tầng mềm quan trọng nhất của hệ thống giáo dục. Không thể triển khai dạy học sáng tạo, tích hợp hay cá nhân hóa nếu vẫn duy trì tư duy cũ. Do đó, việc bồi dưỡng tư duy nghề nghiệp, năng lực sư phạm số và khả năng ứng dụng AI cho giáo viên là yêu cầu cấp thiết.
Sau đội ngũ, chương trình đào tạo cần được thiết kế linh hoạt, cập nhật theo yêu cầu thực tiễn nhưng vẫn dựa trên nền tảng khoa học giáo dục. Dù AI phát triển mạnh mẽ, các quy luật về nhận thức, cảm xúc và hình thành nhân cách của người học vẫn không thay đổi.
Công nghệ, học liệu số hay mô hình lớp học mới chỉ tạo ra giá trị khi được vận hành bởi đội ngũ có năng lực thiết kế và tổ chức trải nghiệm học tập tích hợp. Trong các môn khoa học, AI có thể hỗ trợ mô phỏng để người học thử nghiệm an toàn; ở ngoại ngữ, hệ thống phản hồi AI giúp luyện tập ngoài giờ theo hướng game hóa; với Toán học, gia sư AI có thể điều chỉnh độ khó theo tiến độ từng học sinh. Khi đó, giáo viên chuyển từ vai trò truyền đạt tri thức sang thiết kế và dẫn dắt quá trình học tập.
Đổi mới kiểm tra, đánh giá cũng là yêu cầu then chốt. Đại học cần chuyển từ đánh giá khả năng ghi nhớ sang đánh giá năng lực tư duy, giải quyết vấn đề và sáng tạo thông qua dự án, sản phẩm học tập và hồ sơ năng lực. Tuy nhiên, đổi mới không phải là phá bỏ nền móng, mà là xây dựng những hạ tầng phát triển mới trên nền tảng đã được kiểm chứng.
Tránh chạy theo trào lưu hình thức
PGS.TS Trần Thành Nam cảnh báo nguy cơ các cơ sở đào tạo bị cuốn theo những xu hướng giáo dục mang tính hình thức như chạy theo thi cử, xếp hạng, chuyển đổi số bề mặt hoặc ứng dụng AI thiếu trách nhiệm, chú trọng số lượng mà bỏ qua chất lượng.
Theo ông, đổi mới thực sự phải bắt đầu từ việc xác định rõ triết lý và trọng tâm giáo dục trong bối cảnh AI phát triển mạnh. Dù hạ tầng công nghệ được cải thiện, câu hỏi cốt lõi vẫn là công nghệ có giúp giáo viên dạy tốt hơn hay không.
Giáo dục cần hướng tới mô hình đồng trí tuệ, trong đó con người và AI phối hợp. AI có thể hỗ trợ xử lý dữ liệu, nhưng không thể thay thế phán đoán, đạo đức và trách nhiệm của con người.
Ông nhấn mạnh, chất lượng giáo dục không được quyết định bởi số lượng công nghệ triển khai, mà bởi năng lực lãnh đạo học thuật và chất lượng đội ngũ. Chuyển đổi số không đơn thuần là tăng thiết bị, mà phải góp phần giảm tải cho giáo viên, hỗ trợ người học và nâng cao hiệu quả dạy học.
Vai trò của lãnh đạo giáo dục là xây dựng kỳ vọng rõ ràng về chất lượng, tạo môi trường học tập tích cực, hỗ trợ phát triển năng lực giáo viên và tận dụng AI để phân tích dữ liệu học tập, nhận diện sớm những trường hợp cần hỗ trợ, thay vì chỉ dựa vào các biện pháp giám sát hành chính hình thức.
Trong bối cảnh biến động nhanh và xu hướng học nhanh, học tinh gọn, điều quan trọng nhất mà giáo dục đại học cần trang bị cho người học là năng lực học sâu và khả năng thích ứng linh hoạt. AI có thể cung cấp thông tin nhanh, nhưng học sâu đòi hỏi thiết kế sư phạm chất lượng, đặt người học vào vị trí chủ động giải thích, lập luận, so sánh phương án, vận dụng kiến thức vào tình huống mới và giải quyết vấn đề mở.
Theo PGS.TS Trần Thành Nam, nếu trước đây một người có thể làm một nghề ổn định trong thời gian dài thì hiện nay người học phải chuẩn bị cho những nghề chưa từng tồn tại. Khi thông tin còn khan hiếm, ghi nhớ là năng lực quan trọng; khi thông tin trở nên dư thừa, năng lực chọn lọc, đánh giá và sáng tạo mới là yếu tố quyết định.
Dù không thể dự báo chính xác tương lai, giáo dục có thể chuẩn bị cho thế hệ trẻ năng lực tự kiến tạo tương lai của mình. Theo ông, cần bảo đảm nguyên tắc kịch bản sư phạm đi trước công cụ công nghệ; học thông qua công nghệ thay vì chỉ giới thiệu công cụ; các cơ sở giáo dục và giáo viên cùng học hỏi để không đơn độc trong tiến trình đổi mới. Và dù AI, Edtech phát triển đến đâu, người thầy vẫn là trái tim của giáo dục và là hạt nhân của mọi đổi mới thành công.